Bellocchio heeft dan ook een wisselvallig en onevenwichtig oeuvre op zijn naam. Veel van zijn films haalden de Nederlandse bioscopen niet. Gelukkig kent zijn oeuvre ook enkele kolossale pieken, Alpenreuzen die tot de hoogtepunten van de naoorlogse Italiaanse cinema mogen worden gerekend. Zoals zijn nieuwste film, VINCERE, waarin Bellocchio enkele geheime pagina’s uit de levensgeschiedenis van de fascistische dictator Benito Mussolini onthult.

Bellocchio’s vroege werk

Bellocchio’s debuut I PUGNI IN TASCA - een inktzwart en confronterend verhaal over een disfunctioneel middenklasse gezin - wordt bij de première in 1965 door de christendemocratische machtshebbers verketterd, maar tegenwoordig als één van de sleutelwerken in de naoorlogse Italiaanse cinema gezien. De film portretteert een generatie jongeren die de autoriteit van hun ouders, leraren of de kerk niet langer als vanzelfsprekend ervaart en rebelleert tegen het starre en kleinburgerlijke gezinsleven. Bellocchio blijkt de tijdgeest perfect aan te voelen; wie de film nu terugkijkt, ziet een profetische film waarin de voortekenen van de studentenprotesten in 1968 duidelijk zichtbaar zijn. Ook in zijn volgende films laat Bellocchio zich kennen als een geëngageerd cineast en attaqueert hij de pijlers van de Italiaanse samenleving, zoals het katholicisme (NEL NOME DEL PADRE, 1972), het leger (MARCIA TRONFALE, 1976) en het gezin (SALTO NEL VUOTO, 1980).

Regisseur in nood

Het succes van zijn debuut I PUGNI IN TASCA blijkt al snel een handicap voor Bellocchio te worden. Recensies van zijn latere films gaan vaak vergezeld van een bijzinnetje waarin de criticus fijntjes opmerkt dat de regisseur zijn filmdebuut waarschijnlijk nooit meer zal evenaren. Bellocchio geeft in interviews toe zich gegijzeld te voelen door het succes van zijn debuut. Hij neemt zijn toevlucht tot het universele hulpmiddel voor filmmakers in creatieve nood: de boekverfilming. Het levert een serie tamelijk overbodige boek- en theaterverfilmingen op. GLI OCCHI, LA BOCCA (1982) blijkt een opzichtige en volkomen mislukte poging om een tweede I PUGNI IN TASCA te maken. Daarna schakelt Bellocchio de hulp in van psychoanalyticus Massimo Fagioli. Vier films maken ze samen, waarin Bellocchio zich als de psychotherapeut van de Italiaanse natie ontpopt. Hermetische en pretentieuze mislukkingen, aldus het oordeel van de meeste filmcritici.

De bevrijding

Bijna veertig jaar heeft het geduurd, maar in de nieuwe eeuw blijkt Bellocchio eindelijk zijn artistieke vorm te hebben hervonden. L’ORA DI RELIGIONE (2002) - helaas nooit in Nederland uitgebracht - is een intrigerende satire over de commercialisering van het sacrale. De regisseur haalt er zich - niet voor het eerst - de toorn van het Vaticaan mee op de hals. De beste film uit Bellocchio’s oeuvre volgt een jaar later: BUONGIORNO, NOTTE (2003). Hierin richt Bellocchio zijn blik op de politieke uitwassen van de ‘anni di piombo’, de ‘jaren van lood’, zoals de onrustige jaren zeventig in Italië worden genoemd. Deze film over de ontvoering van Aldo Moro door de Rode Brigades was ook in de Nederlandse filmtheaters zeer succesvol.

Bellocchio en de moderne Italiaanse geschiedenis

In zijn laatste films richt Bellocchio zich op het recente Italiaanse verleden, met als doel te bestuderen hoe deze periode doorwerkt in het heden. Hij weigert daarbij pertinent om de werkelijkheid eenvoudiger voor te stellen dan ze is. In BUONGIORNO, NOTTE zijn de terroristen van de Rode Brigades geen gestoorde lafaards, maar mensen van vlees en bloed die ook twijfelen aan het nut van hun acties. In VINCERE gaat Bellocchio voorbij aan de clichés van Mussolini als fascistisch monster. Hij portretteert Il Duce als het charismatische sekssymbool dat het Italiaanse volk in hem zag. Natuurlijk, Mussolini was een wrede dictator, een man zonder moreel kompas, maar ook een intelligent manipulator die zijn erotische uitstraling maximaal wist uit te buiten. Een angstaanjagend menselijke Mussolini als de collectieve natte droom van de Italianen. Doet dat niet denken aan een hedendaags Italiaanse politicus die het land ook van tussen de lakens regeert? (mv)

De speelfilms van Marco Bellocchio: I PUGNI IN TASCA (1965) / LA CINA È VICINA (1967) / NEL NOME DEL PADRE (1972) / SBATTI IL MOSTRO IN PRIMA PAGINA (1972) / MARCIO TRONFALE (1976) / IL GABBIANO (1977) / SALTO NEL VUOTO (1980) / GLI OCCHI, LA BOCCA (1982) / ENRICO IV (1984) / DIAVOLO IN CORPO (1986) / LA VISIONE DEL SABBA (1988) / LA CONDANA (1991) / IL SOGNO DELLA FARFALLA (1994) / IL PRINCIPE DI HOMBURG (1997) / LA BALIA (1999) / L’ORA DI RELIGIONE (IL SORRISO DI MIA MADRE) (2002) / BUONGIORNO, NOTTE (2003) / IL REGISTA DI MATRIMONI (2006) / SORELLE (2006) / VINCERE (2009).